Ghế Wassily không phải thiết kế cho Wassily: chiếc ghế lấy cảm hứng từ một chiếc xe đạp, và cái tên bị đổi của nó

Một trong những hiểu lầm nổi tiếng nhất của lịch sử thiết kế là tên của một chiếc ghế. Wassily Chair không phải được thiết kế cho Wassily Kandinsky, cái tên này thậm chí cũng không do Marcel Breuer đặt, mà là một quyết định tiếp thị của một nhà máy Ý hơn ba mươi năm sau đó.

Có xe đạp trước, rồi mới có chiếc ghế này

Năm 1925, Breuer mua chiếc xe đạp đầu tiên trong đời. Thứ ông chú ý không phải cảm giác đạp xe, mà là bộ khung: ống thép mảnh đến vậy mà đỡ nổi một người trưởng thành, lại nhẹ tới mức một tay xách lên được. Khi đó ông là người phụ trách xưởng nội thất của Bauhaus cơ sở Dessau, hai mươi ba tuổi.

Quá trình biến ý tưởng đó thành chiếc ghế thì không lãng mạn đến thế. Uốn ống thép thời ấy là kỹ thuật của thợ nước, không phải của xưởng nội thất, các mẫu thử ban đầu được làm ra nhờ tay nghề của thợ ống nước địa phương. Giới hạn then chốt hơn nằm ở chính vật liệu: ống thép thời đó đều có đường hàn, cứ uốn là đường hàn sụp. Chiếc ghế này tồn tại được là vì nhà máy thép Đức Mannesmann vừa hay đã hoàn thiện quy trình sản xuất ống thép không mối hàn.

Nói cách khác, chiếc ghế nổi tiếng nhất của Bauhaus có tiền đề là một quy trình luyện kim. Lịch sử thiết kế thường ghi công cho nhà thiết kế, nhưng nếu năm 1925 không có ống thép không mối hàn ấy, trong tay Breuer chỉ còn lại một ý tưởng vẽ ra được mà không làm ra được.

Cái tên đó từ đâu ra

Kandinsky khi ấy cũng đang giảng dạy tại Bauhaus. Ông xem thành phẩm và rất thích, nên Breuer làm thêm một chiếc nữa, đặt tại nơi ở của Kandinsky. Câu chuyện chỉ dừng ở đó, mã sản phẩm của chiếc ghế lúc bấy giờ là Model B3, không ai gọi nó là Wassily cả.

Sau chiến tranh, nhà sản xuất Ý Gavina giành được quyền sản xuất lại, trong lúc tra cứu lai lịch chiếc ghế thì lật ra giai thoại này, thế là đưa tên Kandinsky lên. Một câu chuyện dễ nghe cộng thêm một người nổi tiếng có sẵn thì dễ bán hơn dãy mã B3 quá nhiều. Năm 1968 Knoll mua lại Gavina, toàn bộ thiết kế của Breuer vào danh mục của Knoll, và cái tên ấy cũng được định luôn từ đó.

Bản gốc không phải da, mà là một loại sợi bông tráng sáp

Wassily nhìn thấy ngày nay gần như đều là bản dây da đen, đó là phiên bản hậu chiến của Gavina. Model B3 do Thonet sản xuất cuối thập niên 1920 dùng dây vải, mặt sau căng bằng lò xo, lại còn chia thành hai loại gấp được và không gấp được.

Vật liệu của loại dây vải đó tên là Eisengarn, dịch sát nghĩa là sợi sắt, một loại sợi bông tráng sáp đã có từ thế kỷ 19. Người cải tiến nó đến mức chịu được trọng lượng cơ thể và dệt thành dải đai dùng cho nội thất ống thép của Breuer là Margaretha Reichardt (1907–1984), sinh viên xưởng dệt của Bauhaus. Chiếc ghế này trong mọi cuốn sách lịch sử thiết kế đều chỉ ghi mỗi tên Breuer, nhưng mấy dải đai chịu lực khi bạn ngồi lên lại là công việc của bà.

Phiên bản Thonet về sau ngừng sản xuất trong Thế chiến thứ hai, và là bản hiếm nhất hiện nay.

Ống thép ấy về sau đi đâu

Ba năm sau Breuer làm tiếp ghế Cesca (1928), ống thép được uốn thành kết cấu công xôn không có chân sau, ngồi lên sẽ hơi nhún lại, là chiếc ghế ống thép mặt mây sản xuất hàng loạt đầu tiên trong lịch sử. Tên lấy từ con gái nuôi của ông, Francesca. Ông sang Mỹ định cư năm 1937, nhập tịch năm 1944, nửa đời sau chủ yếu làm kiến trúc.

NOSA không phân phối Knoll, cũng không bán Wassily. Nhưng ba điều mà ống thép ấy để lại thì ở đâu trong nội thất ngày nay cũng thấy, và là những thứ chúng tôi thật sự để mắt khi tuyển chọn sản phẩm.

Thứ nhất là sự tương phản giữa khung kim loại mạ crôm với một chất liệu ấm khác. Chiếc ALTER Chair của Rareraw đến từ Hàn Quốc chính là khung kim loại mạ crôm phối gỗ màu, mặt ghế và lưng ghế có thể cùng màu hoặc so le, do văn phòng thiết kế Seoul SWNA thực hiện, kích thước R41 × S48,8 × C76 cm. Thứ hai là thép sơn tĩnh điện, thời Breuer chưa có quy trình này, nó cho phép ống thép mang bất kỳ màu nào chứ không chỉ có bề mặt gương; PIN STOOL của Rareraw dùng đúng thứ đó, 3,3 kg, xếp chồng được.

Điều thứ ba thú vị nhất: độ đàn hồi đến từ chính kết cấu, không phải từ cơ cấu máy móc. Phần công xôn của Cesca không có bất kỳ lò xo hay chi tiết chuyển động nào, việc nhún lại là chuyện của bản thân ống thép. Ghế bành Flexback của Zuiver dùng đúng ý tưởng đó, khi tựa vào thì cả tấm lưng ghế sẽ nhường ra sau một chút, dựa vào độ đàn hồi của kết cấu đỡ. Lời giải của một trăm năm trước, đến giờ vẫn còn dùng.

Câu hỏi thường gặp

Wassily Chair do ai thiết kế? Vào lúc nào?

Nhà thiết kế gốc Hungary Marcel Breuer, thiết kế trong hai năm 1925 đến 1926 tại Bauhaus ở Dessau, Đức, khi đó ông là người phụ trách xưởng nội thất của Bauhaus. Mã sản phẩm gốc là Model B3.

Wassily Chair có phải được thiết kế cho họa sĩ Kandinsky không?

Không. Wassily Kandinsky khi ấy cũng giảng dạy tại Bauhaus, ông xem thành phẩm và rất thích, nên Breuer mới làm thêm một chiếc đặt tại nơi ở của ông. Cái tên “Wassily” là do nhà sản xuất Ý Gavina mấy chục năm sau, trong quá trình tra cứu lai lịch chiếc ghế để sản xuất lại, phát hiện ra giai thoại này rồi mới dùng.

Vì sao đến năm 1925 mới làm được chiếc ghế này?

Vì ống thép. Trước khi nhà máy thép Đức Mannesmann hoàn thiện quy trình sản xuất ống thép không mối hàn, ống thép đều có đường hàn, cứ uốn là sụp. Breuer mua chiếc xe đạp đầu tiên trong đời năm 1925, bị chinh phục bởi sự nhẹ nhàng của bộ khung, mới bắt đầu lấy vật liệu này làm nội thất.

Mặt ghế bản gốc có phải bằng da không?

Ban đầu thì không. Model B3 do Thonet sản xuất cuối thập niên 1920 dùng dây vải, mặt sau căng bằng lò xo, chất liệu là một loại vải dệt từ sợi bông tráng sáp tên Eisengarn (sợi sắt). Việc đổi sang dây da đen là chuyện sau chiến tranh, khi Gavina tiếp quản.

NOSA có bán Wassily Chair không?

Không. Các thiết kế của Breuer hiện do Knoll sản xuất, NOSA không phân phối Knoll. Bài này là bài giới thiệu nhân vật thiết kế, không phải bài bán hàng.

Nguồn tham khảo

• Wassily chair — Wikipedia
• Marcel Breuer — Wikipedia
• Cesca chair — Wikipedia
• Hình ảnh: Wikimedia Commons, giấy phép và tác giả ảnh được ghi chú trong từng phần mô tả ảnh
• Giá và tồn kho: Trang sản phẩm RARERAW của NOSA, Trang sản phẩm ZUIVER của NOSA